SEAD

Saharako Errepublika Arabiar Demokratikoa (SEAD) saharar herriaren autodeterminazio-borondatearen gaur egungo adierazpenik handiena da, (Al-Jumhūrīyya al-`Arabīyya as-Saharāwīyya ad-Dīmuqrātīyya) Arabieraz. Fronte POLISARIOAK aldarrikatu zuen 1976ko otsailaren 27an, Espainiak Mendebaldeko Sahara utzi zuenean.

SAHARAR ERREPUBLIKA ARABIAR DEMOKRATIKOA(SEAD)
Saharako Errepublika Arabiar Demokratikoa (SEAD) saharar herriaren autodeterminazio-borondatearen gaur egungo adierazpenik handiena da, (Al-Jumhūrīyya al-`Arabīyya as-Saharāwīyya ad-Dīmuqrātīyya) Arabieraz. Fronte POLISARIOAK aldarrikatu zuen 1976ko otsailaren 27an, Espainiak Mendebaldeko Sahara utzi zuenean. Gaur egun, izaera presidentzialista duen errepublika konstituzional bat da, mundu osoko 84 estatuk aitortua (2 desagertu). Afrikako Batasuneko kide da, bazkide sortzaile gisa, eta beste nazioarteko erakunde batzuetakoa ere, hala nola Lerrokatu Gabeko Herrialdeen Erakundea. Txile, Australia, Brasil eta Suediako parlamentuek ere SEAD aitortzeko eskatu diete beren gobernuei. Hala ere, mendebaldeko estatu gehienek onartzen ez dutenez, ez du betetzen NBEren Batzar Nagusian dagokion lekua. Bere ikur nazionalak, hala nola armarria, bandera edo ereserki nazionala, guztiz ezagunak dira.

Lurraldea
SEADen lurraldea Mendebaldeko Sahara deritzona da; haren mugak, ABren gutunaren arabera, Espainiaren kolonizaziotik heredatutakoak dira, eta, beraz, Marokok legez kanpo okupatutako lurraldeak nahiz Fronte Polisarioak kontrolatutakoak, lurralde liberatu izenekoak, barne hartzen ditu. Gainera, nahiz eta bere lurraldetik kanpo egon, SEADek Aljeriako Tinduf eskualdean errefuxiatuta dauden sahararren kanpamentuak ere administratzen ditu. Lurralde okupatuetako hiririk garrantzitsuenak El Aaiun (hiriburu historikoa), Dajla, Bojador, Ausserd eta Smara dira, eta lurralde liberatuetan Tifariti eta Bir Lehlu (behin-behineko hiriburua).

Antolaketa
Errepublikako presidentea – gaur egun Brahim Gali –, botere betearazleren adierazlerik gorena da. Aldi berean, indar armatuen buruzagitza eta Fronte Polisarioko idazkari nagusiaren kargua betetzen ditu. Presidenteak lehen ministroa izendatzen du eta, lehen ministerioak proposatuta, gobernuko gainerako karguak ere. Gobernua kanpo-politikaz, okupatutako eta askatutako lurraldeez eta diasporaz gain, Tindufeko kanpamentuetan errefuxiatuen bizitzari dagokion guztiaz arduratzen da: hezkuntza, osasuna, etxebizitza, elikadura, segurtasuna, ura eta ingurumena, informazioaz, etab.
Botere legegilea Saharako Kontseilu Nazionalak edo Parlamentuak betetzen du. 51 kidek osatzen dute Wilayek, gizarte-erakundeek eta eskualde militarrek osatzen dituzten barruti bakoitzean sufragio unibertsal bidez hautatuta, presidentea izan ezik, errepublikako presidenteak proposatutako hiruki baten artean parlamentuko kideek hautatzen baitute. Gaur egun 22 kide emakumeak dira. Batzordeen eta osoko bilkuren bitartez Gobernuaren jarduna kontrolatzen du. Aurrekontu orokorrak eta gobernuaren urteko ekintza-plana ere onartzen ditu.
SEADen eraketaren arabera, independentzia lortu arte, Fronte POLISARIOA da SEADen erakunde politiko bakarra; izan ere, Fronteak, askapen nazionaleko mugimendu gisa, bere baitan biltzen ditu independentzia lortu ondoren alderdi politikoen forma hartu ahal izango duten korronteak.
Gizarte-erakunde nagusiak honako hauek dira: Saharako Emakumeen Batasun Nazionala (UNMS), Langileen Batasun Orokorra (UGTSARIO), Gazteen Batasuna (UJSARIO) eta Ikasleen Batasuna (UESARIO). Badira beste gizarte-erakunde independente batzuk, hala nola Preso eta Desagertu Sahararren Senide eta Lagunen Elkartea (AFAPREDESA).

Bigarren ganbera edo senatu baten pareko izan daitekeen Aholku Kontseiluak ez du legegintza-eginkizunik, lehendakariaren aholkularitza-eginkizuna baizik. Nagusi sahararrek (Chiuj) osatzen dute, modu tradizionalean. Antzeko aholkularitza-eginkizunak dagozkio Konstituzio Batzordeari eta Giza Eskubideen Batzorde Nazionalari.
Justizia lehen auzialdiko eta apelazioko epaitegietan oinarrituta antolatzen da, ororen gainetik, Auzitegi Gorena dagoelarik. Fiskaltza nagusia arduratzen da prozesu judizialetan zuzen jarduteaz.

SEADek bere armada propioa du, Saharako Askapenerako Herri Armada (ELPS), pertsona boluntarioz osatua, soldadutza ez baita derrigorrezkoa; baita polizia zibila eta jendarmeria talde bat. Komunikabide ofizialak RASDTv, Saharako Irrati Nazionala (RNS) eta Sahara Askea aldizkaria (arabieraz) dira.

Ekonomia
Lurraldean aberastasun natural garrantzitsuak daude: Afrika iparraldeko arrantza-banku handiena, fosfatoak, mineral-aztarnategiak eta petrolio-erreserbak. Abeltzaintza nomada, harea eta gatza tradizionalki esportatutako baliabideak izan dira, gaur egun negutegietako labore handiak edo energia eolikoa diren bezala. Hala ere, aberastasun hori guztia potentzia okupatzailearen elite txiki baten esku geratzen da, Marokoren eta espoliazioan laguntzen duten atzerriko enpresen esku. Kanpamentuetako biztanleek nazioarteko laguntzari esker bizi dira, hau da, nazioarteko agentzia handiek – hala nola Elikadura Programa (PAM) edo NBEko Errefuxiatuentzako Goi Komisarioari (ACNUR) – nazioarteko elkartasunak – gizarte-erakundeen eta GKEen bidez – lankidetza deszentralizatuak eta diasporak bidalitako laguntzei esker. Independentzia lortu arte zirkulatuko ez duen arren, moneta nazionala Pezeta Sahararra da.

Amigos del Sáhara
Amigos del Sáhara
Amigos del Sáhara
Amigos del Sáhara

MENDEBALDEKO SAHARAKO HISTORIA

Mendebaldeko Sahara Paleolitikotik populatu zela erakusten duten hainbat lagin eta aztarnategi daude. Hamar mila urtez, Saharako herriak sedentarioak ziren, nekazaritzan aritzen ziren, inguruko akuifero aberatsei, abeltzaintzari, ehizari eta arrantzari esker.
VII. mendetik aurrera musulmanen espedizioak iristen hasi ziren, XI. mendean Almorabideek Mendebaldeko Sahara, Maroko eta Al-Andalus botere politiko-erlijioso bakar baten pean bateratu zituzten arte.

Europaren presentzia XV. mendean hasi zen, Portugalgo eta Gaztelako nabigatzaileek Mendebaldeko Saharako kostaldean “lantegiak” eta merkataritza-harremanak ezarri zituztenean. Bi erresumen arteko lehia, Kanariar irlak konkistatu ondoren (1496), Tordesillasko Itunarekin (1497) amaitu zen, eta Gaztela eta Aragoi portugaldarren interesen gainetik jarri ziren.

Saharar Herriaren oraintsuko historia okupazioaren aurkako eta haren askatasunaren eta independentziaren aldeko borrokan dago oinarrituta. Espainiak indarrez okupatu zuen lurraldea XIX. mendeko azken urteetan, besteak beste, Afrika banatzeko egin zen Berlingo Konferentzian parte hartu ahal izateko.
Espainiak akordio bat lortu zuen Adrar-el Tmar sultanarekin, eskualdeko buruzagi saharar errespetatuena, eta Espainiak lurraldearen gaineko subiranotasuna ezartzeko aukera galdu zuen, konferentzian bertan akordioa ez jakinarazteagatik. Horri esker, Frantziak eztabaida iraunkorrak izan zituen lurraldearen gainean, eta hainbat akordioren bidez baino ez ziren konpondu (1900, 1904 eta 1920). Akordio horiek bi herrialdeen eragin-eremuak mugatu zituzten eta sahararen muga modernoak ezarri zituzten.
Baina 1934ra arte ez zen Espainia benetan lurraldean barneratu, eta hainbat tokitan, besteak beste, Smaran eta El Aaiunen, goarnizio iraunkorrak ezarri, geroago Sahara espainiarra deitu zen lurraldean. 1940an Aaiun Saharako hiriburu izendatu zuten, lurraldeko lehen hiriburu koloniala izan zen Villa Cisnerosen kaltetan.

1949an, Manuel Alia Medinak munduko fosfato-aztarnategi handienak aurkitu zituen Bucraan, Fos Bucraa estatu-enpresak ustiatu zituenak, 1976an Sahara utzi zuten arte.
1956an Frantziatik independentzia lortu ondoren, Marokok Sahara espainiarraren lurraldea aldarrikatu zuen bere Maroko Handiaren zati gisa, eta Ifni-Saharako gerrari hasiera eman zion, Ifnin eta Sahara espainiarrean. Urtebete baino gehiagoko matxinaden eta liskarren ondoren, 1958an Marokoko eta Saharako independentistek Askapenerako Armada osatu zuten, eta azkenean tropa franko-espainiarrek desegin zuten. Urte horretan bertan, Sahara espainiarra Espainiako probintzia bihurtu zen.

1960an NBEk deskolonizazioari buruzko 1514 Ebazpena onartu zuen, eta horri esker, 1963an NBEko Deskolonizazio Batzordeak Sahara Espainiarra deskolonizatzeke zegoen Lurralde Autonomo izendatu zuen. NBEk berak 1967an lurraldea deskolonizatzea gomendatu zuen.
Bitartean, Mendebaldeko Saharako mugimendu nazionalistak antolatzeko gaitasuna irabazi zuen, eta 1968an Sahara Askatzeko Erakunde Aurreratua sortu zen, Sidi Brahim Basiriren gidaritzapean. 1970eko ekainaren 17an Aaiunen izandako agerraldi nazionalista baten errepresioa zenbait hildakorekin, dozenaka zauriturekin eta ehunka atxiloturekin amaitu zen. Basiri atxilotu egin zuten eta geroztik ez da haren berririk izan. Hipotesi zabalduena da Espainiako armadako patruila batek kartzelatik atera zuela erailtzeko eta, ondoren, lurraldearen barruan lurperatzeko.

Handik gutxira, 1973ko maiatzaren 10ean, Frente POLISASRIO sortu zen (Saguía el Hamra eta Río de Oro Askatzeko Herri Frontea), Espainiaren aurkako borroka armatua hasi zuena. Lehenengo ekintza urte horretako maiatzaren 20an izan zen, bost arma baino ez zituzten 17 gudarirekin. Borroka armatuak bata bestearen atzetik etorriko ziren hurrengo hilabeteetan.

1970eko hamarkadaren hasieran, Marokok eta Mauritaniak lurraldeari buruz egindako erreklamazioen aurrean, Espainiako Gobernuak autonomia-estatutuaren zirriborro bat idatzi zuen, eta 1974ko amaieran Espainiaren aldeko alderdi bat sortzea sustatu zuen, Saharako Batasun Nazionalaren Alderdia (PUNS). Handikien batzar bat zegoen, Djema ‘a, gobernu-ahalmen mugatuekin. Urte horretan bertan, Espainiak NBEn zuen enbaxadoreak idatziz jakinarazi zuen Espainiako gobernuak 1975eko udaberrian autodeterminazio erreferendum bat egiteko borondatea zuela. NBEk erreferenduma egiteko proposamena jaso zuen 1975eko abenduaren 10eko 3458 B ebazpenean.

Marokok Espainiaren proiektuaren aurka egin zuen, eta NBEk Espainia behartu zuen erreferenduma bertan behera uztera eta autodeterminazioaren aldeko irizpena eman zuen Hagako Nazioarteko Justizia Auzitegira jotzera.
1975eko abuztuaren 21ean, Estatu Batuetako Estatu Departamentuak CIAren ezkutuko proiektu estrategiko bat onartu zuen, Espainiako Saharako probintzia Espainiari kentzeko, Sahara hil ala biziko lurraldea baitzen ikuspuntu geoestrategikotik eta fosfatoetan, burdinan, petrolioan eta gasean aberatsa.

Urriaren 21ean, Juan Carlos Borboikoak, Espainiako printze eta diktadorearen oinordekoak, uko egin zion Espainiako buruzagitza bitarteko izaeraz onartzeari, Mendebaldeko Saharan jarduteko erabateko boterea bilatzen ari baitzen, handik gutxira lortu zuena. Espainiaren eta Marokoren arteko gerra baten arriskuarekin, Juan Carlos I.ak Henry Kissinger AEBetako Estatu idazkariaren laguntza eskatu zuen, eta Kissingerrek erregeak eskatutako bitartekaritza onartu zuen, Hasan II.a Marokokoaren aurrean bitartekari lanak eginez. Hala, hurrengo orduetan itun sekretu bat sinatu zen, eta, horren bidez, Juan Carlosek konpromisoa hartu zuen Espainiako Sahara Marokoren esku uzteko, AEBek bere Estatu buruzagitzari emandako babes politiko osoaren truke.
Hasan II.a Marokoko erregeak martxa berdea deiturikoa antolatu zuen (1975eko urriaren 16an). Bien bitartean, Espainiako administrazioak Enara Operazioa antolatu zuen, espainiarrak lurraldetik ebakuatzeko operazioa. Horrela egin zen Espainiak Espainiako eta Saharako herritarrei (orduan ere Espainiako herritarrei) egin dien traizio handiena. 1975eko azaroaren 2an, Juan Carlos Borboikoak, orduko jarduneko estatuburuak, Sahara Espainiarrean zeuden tropa espainiarrak bisitatu zituen, gobernuaren laguntza osoa bermatuz saharar lurraldea eta herria defendatzeko. Lau egun geroago, 1975eko azaroaren 6an, Marokoko Tarfaya hirian, mugatik gertu, bilduta zeuden 300.000 marokoar inguru Mendebaldeko Saharan barneratu ziren, Marokoko armadako soldaduak alboan zituztela. Lehenago (urriak 31), Marokoko tropek Mendebaldeko Saharako ipar-ekialdeko muga zeharkatu zuten eta Fronte Polisarioaren tropei aurre egin zieten.

Tentsio giro horretan, Marokok, Mauritaniak eta Espainiak (orduko printze Juan Carlosek ordezkatuta) akordio bat sinatu zuten Madrilen 1975eko azaroaren 14an. Akordio horren bidez, Espainiak konpromisoa hartu zuen 1976ko otsailaren 28an Saharan zuen presentziari amaiera emateko eta ordura arte Mendebaldeko Saharako lurraldearen administrazioa Mauritaniarekin eta Marokorekin partekatzeko. Akordio horrek Aljeria eta Fronte Polisarioa aurrez aurre jarri zituen. Martxa Berdearen presioaren aurrean, Espainiako goarnizioak El Aaiunera, Smarara eta Villa Cisnerosera erretiratu ziren.
Mauritaniako eta Marokoko tropak Mendebaldeko Saharako hiriak okupatzen hasi ziren (Smara, azaroaren 27an; Aaiun, abenduaren 11n; La Güera, abenduaren 20an; Villa Cisneros, urtarrilaren 9an). Sahararrak hiriak uzten hasi ziren (1975eko azaroa – 1976ko otsaila) eta basamortuan kokatu ziren. Marokok bizitoki ziren esparruak bonbardatu ondoren, azkenean Aljeriako errefuxiatu-esparruetan amaituko zuten.
1976ko otsailaren 26an, Espainiako azken soldaduek Mendebaldeko Sahara utzi zuten.

 

  • 1884. Bonelliren espedizioa eta abenduaren 24ko dekretua. Horren bidez Espainiak Juby lurmuturraren eta Cabo Blancoren arteko lurrak protektoratupean hartzen ditu.
  • 1885-2-26. Berlingo Konferentziaren amaiera, Afrika Europako potentzien artean banatzen duena. Espainiak Marokoko iparraldeko eta hegoaldeko protektoratuak lortzen ditu, baita Saguía el Hamra eta Río de Oro eskualdeak ere.
  • 1890-1904 Nazioarteko hainbat itun eta akordioren ondorioz, Mendebaldeko Saharako muga modernoak ezarri ziren.
  • 1934. Espainiak benetako finkatze-mugimendua hasi zuen barnealdean. Urte horretan, goarnizio iraunkorrak ezarri zituen hainbat tokitan, besteak beste, Smaran eta Aaiunen.
  • 1940 Aaiun Espainiako Saharako hiriburu izendatua.
  • 1956. Marokoren independentzia.
  • 1957-58. Ifni-Saharako Gerra. Urtebete baino gehiagoko matxinaden eta liskarren ondoren, 1958an Marokoko eta Saharako independentistek Askapenerako Armada osatu zuten, eta azkenean tropa franko-espainiarrek desegin zuten.
  • 1958-1-14. Sahara Español izeneko Espainiako probintzia bihurtu zen.
  • 1958-4-1. Angra de Cintrako akordioaren bidez, Espainiak Draa ibaiaren eta 27º 40′ paraleloaren arteko lurraldeak entregatzen dizkio Marokori, Sidi Ifni izan ezik.
  • 1960. Deskolonizazioari buruzko NBEren 1514 Ebazpena
  • 1962. INIk Saharako Meatzaritza Enpresa Nazionala sortu zuen, gero Fos-BuCraa, 1947an Bu-Craa inguruan aurkitutako fosfatoak ustiatzeko asmoz.
  • 1963. NBEko Deskolonizazio Batzordeak Mendebaldeko Sahara Lurralde Ez-autonomo izendatu zuen.
  • 1965. NBEk Espainiari egindako lehen eskaera, deskolonizazio-prozesua has dezan.
  • 1967. Espainiak Sahararen autodeterminazioaren aldeko botoa eman zuen NBEn
  • 1969. NBEren presioei begira, Espainiak Fezeko ituna sinatu zuen Marokorekin, eta Ifniko jabetza entregatu zuen arrantza-akordio baten truke.
  • 1970. Zemlako gertaerak. Basiriren desagerpena eta hilketa (Mohamed Bachir Uld Sidi Brahim), Sahara Askatzeko Erakunde Aurreratuaren sortzailea, Askapen Mugimendua bezala ezagunagoa.
  • 1973-5-10. Saguía el Hamra eta Río de Oro herri-frontea (Frente POLISARIO) sortu zen Zueraten (Mauritania). Bere lehen Idazkari Nagusia Brahim Ghali izango da, nahiz eta lidergoa beti bere inspiratzaile eta ideologo El Uali Mustafa Sayedena izan.
  • 1973-05-20. ELPSren (Saharar Herriaren Askapenerako Armada) F. POLISARIOren beso armatua, lehen eraso armatua EL JANGAko postu militar espainiarraren kontra.
  • 1974. eta 1976. urteen artean hainbat gertaera izan ziren gatazkaren berehalako igarobidean erabakigarriak.

1974

  • Hassan II.a erregeak eraso diplomatiko eta propagandistiko gogorra egin zuen lurraldea anexionatzeko, Frantziaren eta Marokoko alderdi politiko guztien babesa lortuz.
  • Juan Carlos Borboikoa printzea H. Kissingerrekin negoziatzen du lurraldea Marokoren esku uzteko, AEBk Francoren oinordeko gisa emandako laguntzaren truke.
  • POLISARIOaren erasoak areagotu egiten dira Mendebaldeko Saharako geografia osoan.
  • Urte hasieran, Espainiako gobernuak PUNS (Saharako Batasun Nazionalaren Alderdia, lehen Alderdi Iraultzaile Progresiboa) sortzea bultzatu zuen.
  • Maiatzean autonomia-estatutu bat egiten da, Saharako Lurraldearen Estatutua, baina azkenean ez da martxan jarriko Marokoren presioen ondorioz.
  • Abuztuaren 20an, Espainiako Gobernuak Idazkari Nagusiari bidalitako gutunean adierazi zuen “1975eko lehen sei hilabeteetan NBEren babespean eta bermepean egingo duela erreferenduma”, eta “beharrezko neurriak
  • hartuko dituela lurraldeko biztanle autoktonoek erabaki askerako eskubidea balia dezaten”.
    Erantzun gisa, irailean, Hassan II.ak Espainiari eta Mauritaniari Nazioarteko Justizia Auzitegira (ICJ) jotzea proposatu zien, Mendebaldeko Sahara res nullius ote zen edo Espainia iritsi zenean Marokoren subiranotasunaren mende ote zegoen erabakitzeko.

1975

  • Maiatza-ekaina. NBEren misioak Madril, Mendebaldeko Sahara, Maroko, Aljeria eta Mauritania bisitatuko ditu. POLISARIOak lurraldean gehiengoa duela jakinarazteko aprobetxatzen du.
  • Urriaren 13an. Batzorde bisitariaren txostena: Batzar Nagusiak deskolonizazioa erraztu behar du; potentzia administratzaileak lankidetzan jardun behar du; biztanleria independentziaren alde dago gehienbat; Fronte POLISARIOA lurraldean nagusi den indar politikoa dela dirudi; NBEren presentziak prozesu baketsu batean lagun dezake.
  • Urriak 16. ICJk Saharari buruzko irizpena eman du:
    “Espainiaren kolonizazioaren garaian, Mendebaldeko Sahara ez zen “Terra nullius”, bertan bizi baitziren Chiujsek sozialki eta politikoki antolatutako populazioak, haiek ordezkatzeko gai zirenak. “eta ziurtatzen du”…Auzitegiari emandako materialek eta informazioek ez dute inolako lurralde-subiranotasunik ezartzen Mendebaldeko Saharako Lurraldearen, alde batetik, eta Marokoko Erresumaren edo Mauritaniako multzoaren artean, bestetik. Hortaz, Auzitegiak ez du egiaztatu 1514 (XV) ebazpenaren aplikazioa alda dezakeen halako lotura juridikorik Mendebaldeko Sahararen deskolonizazioari dagokionez, eta, bereziki, autodeterminazioaren printzipioa lurraldeko biztanleen borondatearen adierazpen aske eta benetakoaren bidez aplikatzeari dagokionez “.
  • Urriak 16 (18:30). Hassan II.a Marokoko herriari zuzendu zaio “Gure eskubidea gailendu da” (…) eta “gure Sahara berreskuratzea besterik ez zaigu geratzen, ateak legez ireki baitzaizkigu (…) 350.000 marokoarrek parte hartuko duten martxa baketsu baten bidez”. Hori da MARTXA BERDEA izenarekin ezagutuko dena.
  • Urriak 23. Segurtasun Kontseiluaren 377. ebazpenak Sahararen gaian sartzen du, Frantziak eskatuta, Gutunaren 33. art. (alderdien arteko eztabaida modu baketsuan konpontzea).
  • Urriak 29. Mauritania Espainiaren eta Marokoren arteko negoziazioetan sartu da
  • Urriak 30. Marokoko indar armatuak lurraldearen ekialdean sartzen dira, eta Espainiako eta POLISARIOaren tropekin borrokak izaten dira.
  • Urriak 31. Juan Carlos Borboikoak Aaiunen honakoa adierazi zuen: “Espainiak bere konpromisoak beteko ditu eta bakea mantentzen saiatuko da (…). Saharar biztanleria zibilaren eskubideak ere babestu nahi ditugu, munduan eta historian dugun misioak hala eskatzen baitigu.
  • Azaroak 3. Saharatik Espainiako biztanleria zibilaren nahitaezko ebakuazioa hasten da. (Enara operazioa) Espainiak hainbat km minatutako defentsa-lerroa ezartzen du mugaren barruan.
  • Azaroak 6. 350.000 marokoar Saharako mugarantz doaz, Marokoko eta Ameriketako Estatu Batuetako banderak eta erregearen erretratuak eta Koranaren aleak jasota. Martxa Marokoko indar armatuen ibilgailuek eta tropek inguratzen dute.
  • Azaroak 9. Hassan II.ak martxa berdea bertan behera uzteko agindu du, Espainiak lurraldea entregatzeko negoziatuko duen bermea jaso ondoren. Milaka sahararrek hiriak utzi eta basamortuko urruneko eremuetan babesten dira.
  • Azaroak 11. Kurt Waldheim Idazkari Nagusiak bere konponbide plana proposatzen du: Espainiak lurraldetik erretiratuko dela iragarriko luke eta administrazioa NBEren esku utziko luke behin-behinean, autodeterminazio erreferenduma antola dezan.
  • Azaroak 14.Negoziazioak Madrilgo Hiruko Hitzarmenekin amaitu dira: Espainiak amaitutzat ematen ditu potentzia administratzaile gisa dituen erantzukizunak, eta aldi baterako administrazio bat sortzen da Marokorekin eta Mauritaniarekin, eskumenen eskualdatzea kudeatzeko. Espainia 1976ko otsailaren 28a baino lehen erretiratuko da behin betiko
  • Azaroak 19. Juan Carlos Borboikoak Sahara deskolonizatzeko 40/1975 Legea sinatu du.
  • Azaroak 28. Yemaako 102 kideetatik 67k Yemaa bera desegitea aldarrikatzen dute. Marokoko indar armatuek Smara okupatu dute.
  • Abenduak 9. Hassan II.ak hartu zuen Juan Carlos. Marokoko lehen tropak Aaiunera iritsi zen.
  • Abenduaren 11. Marokoko tropek Aaiun hartu zuten.
  • Abenduak 20. Mauritaniako tropek Güera eta Tichla hiriak hartzen dituzte hegoaldean. CICRren arabera, 40.000 pertsonek osatzen dute sahararren ekialderanzko exodoa.

1976-1990 GERRA

  • Urtarrilaren 11. Marokoko indar armatuek Dajla inbaditzen dute
  • 1976ko otsaila. Marokoko hegazkinek Um Draiga eta Guelta Zemmur zonaldeetan NAPALMekin eta fosforo zuriarekin desplazatutako sahararren kanpamentuak bonbardatu zituzten.
  • Sahara askatzeko herri armadak arrakastaz egin die aurre Mauritaniako armadari Ausserden eta marokoarrari iparraldean. Mauritaniaren (Zuerat-Nuadibu meatze-trena) eta marokoarren (Bu Craa meategiak eta fosfato-zinta) interes ekonomikoei eraso egiten die.
  • Tindufeko eremuan 100.000 errefuxiatu baino gehiago daude
    Otsailak 27. Espainia behin betiko erretiratu ondoren, POLISARIO Fronteak Mendebaldeko Sahararen independentzia eta Saharako Errepublika Arabiar Demokratikoaren sorrera aldarrikatu zituen Bir Lehlun. Bitartean, Aaiunen, Marokoren interesen neurrira berreratutako Yemaa batek lurraldea Marokon integratzearen aldeko botoa ematen du.
  • Apirilak 14: Marokok eta Mauritaniak lurraldeko administrazioa banatu zuten
  • Ekainak 9. El Uali hil zen, Mauritaniako hiriburu Nouakchotten aurkako eraso batean.
  • 1979ko abuztua. Nouakchotteko bigarren setioa. Aljerren Mauritaniaren eta SEADen artean su-etena sinatzeko eta amore emateko eskaera.
  • Sahara askatzeko herri armadaren Huari Bumedian erasoaldia: 1979ko urtarriletik 1984ko urrira:
  • POLISARIOak El Aaiún, Tan-Tan, Assa, Smara, Mahbes… erasotu zituen. Uarziz ibaiko borrokak. Harresien estrategiaren hasiera.
  • 1980. Marokok lotsaren harresia eraikitzen hasi zen. Lehenengo horma, Triangelu erabilgarria izenekoa, 1980ko abuztuaren eta 1982ko maiatzaren artean eraiki zen. Bi zatitan eraikia, Uarziz inguruaren eta Bojador hegoaldearen artean, Maroko hegoaldean Sahara askatzeko herri armadaren erasoak gelditzea eta Marokoren interes politiko eta ekonomikoentzako enklabe estrategikoak babestea zuen helburu: Smara, El Aaiún eta Bu-Craá.
    1980 – 7- 16. SEADek formalki eskatu zuen ABEean sartzea.
  • 1982, otsaila. SEADen onarpena eta Marokoren erretiratzea ABEetik
  • 1984, azaroa:Marokoko ABE formalki utzi zuen.
  • 1985-7tik 1988- 8ra. ABEaren eta NBEren saiaketa bateratua, bi aldeei Akordio Plan bat aurkezteko. Planaren bi aldeek onartu izanak F. POLISARIOren alde bakarreko su-etena ekarri zuen.
  • 1987ko apirila, hormaren azken zatiaren eraikuntzaren amaiera
  • 1988ko urria, Hector Gross Espiell (Uruguai) Idazkari Nagusiaren lehen mandatari berezia Mendebaldeko Sahararen auzirako.
  • 1989 – Su-etenaren ondoren eta NBEren pasibotasunaren aurrean, Sahara askatzeko herri armadak erasoaldi handia egin zuen Guelta Zemmur eta Amgalan.
  • 1990 – 6 – 27. NBEren 658/1990 ebazpenak oniritzia eman zion SG S21360 txostenean jasotako Konponbide Planari.
  • 1990 – 6 – 27. NBEren 658/1990 ebazpenak oniritzia eman zion SG S21360 txostenean jasotako Konponbide Planari.

1990eko ekainaren 27an, Segurtasun Kontseiluak 658/1990 Ebazpenean oniritzia eman zion SG S21360 txostenean jasotako Konponketa Planari.
1991ko apirilaren 29an, Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluak, 690 ebazpenean, erreferendumerako misioa ezartzea erabaki zuen (MINURSO, Nazio Batuen Mendebaldeko Saharako Erreferendumerako Misioa), urte horretan bertan lurraldean hedatu zena, zeinaren helburua, kontsulta prestatzeaz gain, su-etena gainbegiratzea den. Kontsulta 1992rako aurreikusita zegoen arren, ez zen egin, Marokok Plana sistematikoki oztopatu zuelako. Laurogeita hamarreko hamarkada erreferendumerako errolda bat egiteko saiakeren artean igaro zen, bi aldeen arteko desadostasun etengabeen artean. Bitartean, Marokoko Hassan II.ak Mendebaldeko Sahara marokoarren pareko izango zien probintzietan banatzea agindu zuen.

1999an, lehen hautesle-errolda argitaratu zen (86.000 boto-emaile baino gehiago).
2000ko urtarrilean errolda berria osatu zen, baina, berriro ere, Marokok errolda ez onartzeak eragotzi zuen erreferenduma egitea. Urte horretan, Marokok Mendebaldeko Saharari nolabaiteko autonomia emateko Fronte Polisarioarekin negoziatzeko asmoa agertu zuen, baina edozein erreferendumi ateak itxiz. 2003ko urtarrilean, NBEren ordezkari bereziak, James Baker AEBetako estatu-idazkari ohiak, bi aldeetako ordezkariekin hitz egin zuen, eta programa bat (Baker II Plana) proposatu zien. Programa horrek Mendebaldeko Sahararen autonomia zabala jasotzen zuen Marokon, lau urteko epean lurraldearen azken estatusari buruzko erreferenduma egin aurretik. Marokok eta F. POLISARIOk proposamena baztertu zuten martxoan. Hala ere, Fronte Polisarioak iritziz aldatu zuen uztailean, eta plana onartu zuen. Ez, ordea, Marokok, Sahararen marokoartasunari eutsi eta independentziaren aldeko aukera erabat baztertzen baitzuen. Bere onarpena bultzatzeko, erreferendumaren hautabideen artean autonomia zabal baten aukera sartzea onartu zen. MINURSOren agintaldia luzatu egin zen (2004ko urriaren 28ko 1570 Ebazpenean, Segurtasun Kontseiluak MINURSOren agintaldia 2005eko apirilaren 30era arte luzatu zuen), baina orain arte ez da inolako konponbiderik lortu, eta, jakina, ez da inolako kontsultarik egin. Bitartean, saharar errefuxiatuak Aljeriako basamortuan geratu ziren, batez ere Tinduf probintziako kanpamenduetan.

Lurralde okupatuetako bizimodua okupazio militarrak eta bertako biztanleriak jasaten duen terrore eta diskriminazio etnikoaren erregimenak markatzen dute. Marokok okupatu zuenetik gaur egunera arte, eskubideen urraketek imajina daitezkeen kategoria guztiak hartzen dituzte: biztanleria zibilaren aurkako bonbardaketak, hilketak, torturak, bortxazko desagertzeak, legez kanpoko atxiloketak, epaiketa sumarioak… Hori guztia lurraldearen blokeo militar eta mediatikoak ematen duen zigorgabetasunarekin. Ikerketa independenteak edo behaketa-bisita hutsak eta komunikabide independenteak sistematikoki eragozten edo erreprimitzen dira, Europako Parlamentua edo Human Rights Watch bezalako nazioarteko instituzio edo erakundeenak barne.

2005ean, sahararrek independentziaren Intifada abiarazi zuten, eta Mendebaldeko Saharako hirigune nagusiak Marokoren okupazioaren aurkako protesta larrien agertoki bihurtu ziren. 2005eko maiatzaren 25ean, Marokoko poliziak independentziaren eta Fronte Polisarioaren aldeko manifestazio baketsua desegin zuen.
Independentziaren intifada erresistentzia zibil baketsuaren eredu bat da, eta horren adierazgarririk handiena Gdeim Izikeko kanpamentua izan zen, El Aaiun kanpoaldean egindako jaima-kontzentrazio bat, zeinak 20000 pertsona baino gehiago bildu zituen urriaren 10etik 2010eko azaroaren 8an odolez eta suz desegin zuten arte. Nazioarteko analista batzuentzat, Noam Chomsky kasu, udaberri arabiarra deiturikoaren berehalako aurrekaritzat har daiteke.
Gdeim Izik-eko gertaerek nolabaiteko bira ematen dute sahararren erresistentzia-borrokan, eta protagonismo handiagoa dute gazteek, aktibismoak, komunikabideek eta sare sozialek, informazio-blokeoa hausten eta sahararren kausa zabaltzen saiatzeko, baina haien izaera zibil eta baketsuari uko egin gabe.

2015az geroztik, POLISARIO Fronteak behin baino gehiagotan ohartarazi zion NBEri Marokoren posizioarekiko zuen eragingarritasunik ezaz eta faboritismoaz, eta beretzat gorde zuen askapen-mugimendu gisa dagokion eskubidea, autodeterminazio-eskubidea gauzatzeko baliabide guztiak erabiltzeko eskubidea, ekintza armatua barne.

  • 1991ko apirila. Mendebaldeko Saharako Erreferendumerako Nazio Batuen Misioaren ezarpena (MINURSO). 690/1991 ebazpenak aldeek onartutako Konponbide Planaren proposamenak jasotzen ditu. MINURSOren eginkizunak dira: su-etena zaintzea, boto-emaile posibleak identifikatzea, erreferenduma egiteko askatasun- eta segurtasun-baldintzak eta -neurriak sortzea eta emaitza aldarrikatzea.
  • 1991ko ekaina. Hassan II.ak amnistia partziala aldarrikatzen du. Desagertutako pertsona batzuk aske utzi ziztuzten 15 urte baino gehiago legez kanpo atxilotuta egon ostean.
  • 1991 – 9 – 1. Marokoko erasoaldia. Tiffaritiko bonbardatu eta Saharako itzulerarako azpiegiturak suntsitu zituen.
  • 1991 – 9 – 6. Su-etena. Marokoren jarrera onartzen da: su-etenak ez dio hasiera emango Konponbide Planean aurreikusitako “trantsizio-aldiari”, erreferendumera eramango lukeena eta administrazio-botereak behin-behinean NBEri transmitituko lizkiokeena.
  • 1991 iraila-urria. Bigarren Martxa Berdea. Marokok 35000 pertsona inguru lekualdatu ditu erreferendumean parte hartzeko asmoarekin.
  • 1993ko uda. Identifikazio Batzordea martxan jartzeko iragarpenaren aurrean, Marokok Hirugarren Martxa Berdea abiarazi du.
  • 1994 – 8 – 28. MINURSOko Identifikazio Batzordearen lanak hasi ziren boto-emaileen errolda zehazteko.1997 – 3 – 17. NBEko idazkari nagusiak James Baker izendatu zuen, AEBko estatu-idazkari ohia, Mendebaldeko Sahararako ordezkari pertsonala (S/1997/236).
  • 1997 -9 – 14tik 16ra. Houstongo erabakiak. James Bakerren bitartekaritzarekin, Marokok eta F. POLISARIOk akordio bat lortu dute hautesleen errolda zehazteko prozedurei, tropen konfinamenduari, errefuxiatuen aberriratzeari eta erreferendumean zehar bete beharreko jokabide-kodeari buruz.
  • 1999 – 7 – 15. Identifikazio Batzordeak hautesleen behin-behineko errolda argitaratu zuen. Erreklamazio-aldia hasten da.
  • 1999ko iraila. Lehen Intifada. Marokoren inbasioaren ondorengo herritarren lehen manifestazioak lurralde okupatuetan.
  • 2000 – 1 -15. Identifikazio Batzordeak boto-emaile posibleen behin betiko zerrenda argitaratu du: 250.000 eskatzailetik 86.425 onartu dira
  • 2000 – 2 – 28. Marokok guztira 131000 erreklamazio aurkeztu zituen, Houstongo akordioak hautsiz.
  • 2001 – 6 – 20.Idazkari Nagusiak Segurtasun Kontseiluari egindako txostenean (S/2001/613) ordezkari pertsonalaren Akordioaren Zirriborroa, Baker I Plana izenekoa, jaso zuen. Planak Marokon autonomia-maila handiarekin integratzea proposatzen du. Marokok onartuta baina F. POLISARIOk baztertuta, Segurtasun Kontseiluak negoziazio-erronda
  • berri bat proposatu du
  • 2002. Idazkari Nagusiaren txostenak (S/2002/178), gatazka konpontzeko lau aukera aurreikusten ditu: (1) Konponketa-plana inposatzea alderdien adostasunik gabe; (2) Konponketa-plana berrikustea; (3) lurraldea bi aldeen artean zatitzea; (4) MINURSOri amaiera ematea eta NBEk gatazka konpontzeko duen ezintasuna aitortzea. Kontseiluak laurak baztertu ditu eta negoziazioari eutsi dio. Edozein konponbidek balio izango du “baldin eta Saharar Herriaren autodeterminazioa ahalbidetzen badu” S/RES/1429 (2002)
  • 2003: Idazkari Nagusiak Bake Plan bat (Baker II Plana) aurkeztu zion Kontseiluari. Horren bidez, erreferendum bat jarriko zen abian, 3 urtez behin-behineko gobernu bat osatu ondoren. Gobernu hori Identifikazio Batzordearen zerrendan inskribatutako boto-emaileek aukeratuko zuten, eta 1999az geroztik lurraldean erroldatutako pertsona guztiek izango zuten botoa emateko eskubidea. Boto-emaileek independentziaren, integrazioaren edo autonomiaren artean aukeratuko lukete. F. POLISARIOk erreserbekin onartzen du, eta Segurtasun Kontseiluak dio “irtenbide politiko onena” dela S/RES/1495 (2003)
  • 2004: Marokok Baker Plana baztertu zuen eta James Bakerrek Idazkari Orokorraren mandatari pertsonal kargua utzi zuen.
  • 2005eko maiatza Saharar belaunaldi berri batek manifestazioei eta protestei ekin die berriro kalean, Independentziaren Intifada izenekoan.
    2005eko uztaila. Peter Van Walsum idazkari nagusiaren ordezkari pertsonal izendatu zuten Mendebaldeko Sahararako.
    2005 – 8 – 19. F. POLISARIOk CICRri ematen dizkio Marokoko azken 404 gerrako presoak. Orain arte askatutako presoak Marokok arbuiatuak izan ziren.
  • 2005 – 9 – 1. Francesco Bastagli idazkari nagusiaren ordezkari berezi berria.
  • 2006ko martxoa. Mohammed VI.ak, Aaiunera egindako bisitan, CORCAS (Saharako Errege Aholku Batzordea) berreratuko dela iragarri zuen.
  • 2006ko apirila. Segurtasun Kontseiluak alderdien artean zuzeneko negoziazioak ezartzea proposatu zuen.
  • 2006 urria.NBEko Giza Eskubideen Kontseilu Nagusiaren txostena, Marokok Saharan egindako bortxaketak salatzen dituena.
  • 2006ko abendua. CORCASek autonomia proposatu zuen Saharako arazoari irtenbidea emateko.
  • 2007 – 4 – 10. F. POLISARIOk negoziazio-proposamen bat eman zion NBEri, autodeterminazioa eta bi aldeen arteko berme politiko, ekonomiko eta sozialak oinarri hartuta.
  • 2007 – 4 – 11. Marokok bere autonomia-proposamena entregatu zion NBEri.
  • 2010 -10 – 9. 25.000 pertsona inguruk protesta kanpamentu bat eraiki dute Gdeim Iziken.
  • 2010 – 11 – 06. Marokoko indar armatuek Duintasunaren kanpamentua (Gdeim Izik) eraso eta suntsitu zuten (Gdeim Izik).
  • 2012-11-3tik 7ra. NBEko mandatariaren lehen bisita Mendebaldeko Saharara.
  • 2013ko martxoa. Christopher Rossen bigarren bisitaMendebaldeko Saharara.
  • 2013-04-24. S/RES/2099 ebazpenak MINURSOk Mendebaldeko Saharan giza eskubideen zaintza bere gain hartzea saihesten du.
  • 2014-04-29. Segurtasun Kontseiluak MINURSOren agintaldia berritu du, Ban Ki Moonek Mendebaldeko Saharan eta Aljeriako kanpamentuetan giza eskubideak zaintzeko egindako eskaera aintzat hartu gabe.
  • 2014 – 7- 4. Auzitegi Nazionaleko zigor-arloko salako osoko bilkurak ebatzi zuen Espainiak Mendebaldeko Saharako “potentzia administratzailea” izaten jarraitzen duela.
  • 2016 – 3 – 5. Ban Ki Moon NBEko Idazkari Nagusiak, Christopher Ross bere ordezkari pertsonalarekin batera, Saharako kanpamentuak eta Bir Lehlu bisitatu zituen lurralde liberatuetan.
  • 2016 -5- 31. Mohamed Abdelaziz, buruzagi historikoa, POLISARIO Fronteko idazkari nagusia eta RASDeko presidentea hil da. Brahim Galik ordezkatuko du, 2016ko uztailean egindako ezohiko kongresuan.
  • 2016ko 8tik 12ra. Tentsioa handitzen ari da Marokok harresia eta Guerguerateko gune desmilitarizatua zeharkatzean, Mauritaniara daraman pista asfaltatzeko.
  • 2016 – 12 – 21. Europar Batasuneko Justizia Auzitegiak (C 104/16 P) emandako epaiaren arabera, Europar Batasunaren eta Marokoren arteko elkartze- eta liberalizazio- akordioak ez dira aplikagarriak Mendebaldeko Saharako lurraldean.
  • 2017 otsaila. NBEko idazkari nagusi berriak, Antonio Guterresek, Guerguerateko gertakariari amaiera ematea lortu zuen.
  • 2017 – 8 – 16. Horst Köhler, Alemaniako presidente ohia, ordezkari berezi berria izendatu dute, Christopher Rossen ordez. Christopher Ross hilabete batzuk lehenago dimititu zuen marokoarren presioengatik. Arrazoi berberengatik, Köhlerrek dimisioa emango du 2019an.
  • 2018 – 2 – 27. Europar Batasuneko Justizia Auzitegiak beste epai bat eman zuen (C-266/16),
  • 2016koaren edukia berretsi eta sakontzeko, eta ondorioak EB-Maroko arrantza-akordioari helarazteko, eta ondorioztatzeko Marokoko Erresumak ez duela ez subiranotasunik ez jurisdikziorik Mendebaldeko Saharako itsas eremuaren gainean.
  • 2018 -12- 5. Sei urteren ondoren, F POLISARIOren eta Marokoren arteko zuzeneko elkarrizketa berriak Genevan.
  • 2019ko abendua. F. POLISARIOk dio, NBEren Marokoren aldeko jarreraren aurrean, bake-prozesuan parte hartzea birplanteatzen dela. Tifaritin egindako XV. Biltzarrean berretsitako adierazpena.
  • 2020 – 5 – 29. Espainiako Auzitegi Gorenak nazionalitatea ukatu die Espainiako Sahara probintzian 1975 baino lehen jaiotako pertsonei.

2020ko azaroaren 14an, Brahim Galik, Saharako Errepublika Arabiar Demokratikoko (SEAD) presidenteak, Marokorekin 1991n izandako su-etena hautsitzat jotzen zutela iragarri zuen, eta gerra egoera deklaratu zuen, aurreko egunetan Marokoko armadak Guergueraten, SEADen hegoaldeko muturrean, egin zituen mugimenduen ondoren, hiru aste lehenagotik saharar manifestariek egiten ari ziren protesta baketsuari amaiera emateko. Manifestariek Guerguerateko muga pasabidea, legez kanpokoa Fronte Polisarioaren arabera, ixtea eskatzen zuten, eta NBEk 1988an Mendebaldeko Sahararako autodeterminazio erreferenduma egiteko konpromisoa betetzea.

SEADa mundu osoko 85 herrialdek onartzen dute ofizialki, erbesteak ezartzen dituen bizi-baldintza eskasak gorabehera; askatasun eta gizarte-babes handia du.
Baina gaur egun herri bat dugu, sahararra, bere lurrarekiko eskubide guztia kenduta, eta ia 50 urte daramatza erbestean. Lurraldean mantendu diren biztanleek era guztietako giza eskubideen urraketak jasaten dituzte, blokeo militar eta mediatikoak ematen duen zigorgabetasunaren babesean.
Hori guztia gertatzen da nazioartearen isiltasunaren ondorioz, gatazkari buruzko konpromiso eta ebazpenen urraketa sistematikoaren aurrean eta Marokok Frantzia eta Espainia bezalako herrialdeetatik jasotzen duen baldintzarik gabeko babes ekonomiko eta politikoaren aurrean.
Bitartean, errefuxiatutako sahararrek bizi-baldintza penagarriak jasan behar dituzte, eta lurralde okupatuetan bizi direnek egunero jasaten dituzte torturak, bortxazko desagerpenak, oinarrizko eskubideen urraketa oro eta benetako genozidioa den diskriminazio etnikoa.
Noiz arte?

  • 2020 – 11 – 13. Marokoko indar armatuak Guerguerat inguruan sartu dira, non zibil sahararrek kamioiak igarotzea oztopatzen zuten, legez kanpokotzat jotzen duten igarobide hori salatzeko.
  • 2020 – 11 – 14. F. POLISARIOk su-etenarekiko konpromisoa hautsitzat jo duela adierazi du, Marokoren erasoa haren haustura larritzat jo baitu.
  • 2020 – 12 – 10. Donald Trump AEBko presidenteak, agintaldiaren amaieran, adierazi du bere herrialdeak onartzen duela Marokok Mendebaldeko Sahararen gainean egiten duen erreklamazioa. Horren truke,
  • 2020ko abenduaren 22an, Marokok Israelgo estatua aitortzen du, eta biek harremanak normalizatzeko akordio bat sinatzen dute.
  • 2021 – 4 – 18. Brahim Gali Logroñon sartzen dute COVID19ko tratamendua jasotzeko, eta horrek krisi luzea eragingo du Marokoren eta Espainiaren artean.
  • 2021eko uztaila. J.M. Albaresek A. González Layaren lekua hartu du Atzerri Ministerioan, Maroko eta Espainiako eskuina pozik uzteko.
  • 2021- 9 – 29. Europar Batasuneko Auzitegi Orokorrak, 2 epaitan, Mendebaldeko Sahara barne hartzen zuten nekazaritza eta arrantzako EB-Maroko akordio berrien deuseztasuna ebatzi zuen.
  • 2022 – 3 – 18. MAP agentziak Pedro Sanchez Espainiako Gobernuko presidenteak Mohamed VI.ari bidalitako gutun baten berri eman du. Gutun horren arabera, Marokok Mendebaldeko Sahararako duen autonomia-plana da “gatazka hau ebazteko oinarririk serioena, sinesgarriena eta errealistena”.
  • 2022 – 4 – 10. POLISARIO Fronteak Espainiako gobernuarekiko harremanak eten zituen.
  • 2022 – 9 – 22. Giza Eskubideen eta Herrien Afrikako Gorteak SEADen independentzia berresten du eta oraindik egiteke dagoen lurraldearen deskolonizazio osoa eskatzen du.
  • 2022 – 10 – 12. Brahim Gali Presidenteak, aurreko aldietan SEADek egindako abusuen biktimei ordaina emateko prozesu bat iragarri du.
  • 2023 – 1 – 19. Europako Parlamentuan Maroko Qatargate inguruan giza eskubideak urratzeagatik gaitzesteko lehen ebazpena. PSOEk aurka bozkatu zuen.
  • 2023 – 2 – 1 eta 2. Espainia eta Marokoren arteko Goi Mailako Bilerak bi herrialdeen arteko harremanak berritu ditu Rabaten, nahiz eta erregea, Mohamed VI.a ez egon bertan. Espainiako ordezkaritzak Pedro Sanchez du buru, baina bertan ez dira izan Unidas Podemoseko ministerioak.
  • 2023 – 7 – 17. MAPek zabaldu du Israelek onartzen duela Marokok Mendebaldeko Sahararen gainean duen subiranotasuna.
  • 2023 – 11 – 20. PSOEren eta Sumarren arteko koalizio-gobernu berriak, uztaileko hauteskundeen ondoren, bere ibilbidea hasi du, presidenteak aurreko legegintzaldian Saharari buruz izandako jarrera atzera bota gabe.
  • 2023 -12 – 13. J.M. Albares Atzerri ministroak gobernu berriaren lehen bisita ofiziala egin zuen Marokora.

Noiz arte?

Saharar errefuxiatuen kanpamentuak

Saharar errefuxiatuen kanpamentuak Aljeriako hego-ekialdean daude, Tindouf eskualdean, Mendebaldeko Sahararen mugatik gertu.
Hiru belaunaldik osatzen dute 200.000 biztanle inguru (173.600 zibil ACNURen arabera). Gehienak modu egonkorrean bizi dira SEADeko agintariek zuzentzen dituzten 5 kanpamentuetan, baina pertsona kopuru zehaztugabea mugitzen da kanpamentuen, Mendebaldeko Saharako lurralde liberatuen (Marokok kontrolatzen ez dituenak) eta erreferentziazko beste herrialde batzuen artean, batez ere Espainian, Mauritanian eta, neurri txikiagoan, Frantzian. Kanpamentu edo wilayek (probintziak) Marokoren inbasioak okupatu zituen hiri nagusien izenak jasotzen dituzte: Aaiun, Smara, Auserd, Bojador eta Dajla. Horiek, era berean, udalerri edo dairatan banatzen dira, eta horiek ere Mendebaldeko Saharako beste herri edo eremu batzuen izena hartzen dute. Azkenik, daira bakoitza auzotan banatzen da.
Banaketa horren jatorria kanpamentuen eraketan datza, populazioak elkarrengandik urrun mantentzea erabaki zenean, epidemiak zabaltzea saihesteko. Gainera, banaketa honek kanpamentuen administrazioa errazten du, baita ondasun eta zerbitzuen hornidura ere.

Amigos del Sáhara
Amigos del Sáhara

Wilayen arteko komunikazioak pixkanaka hobetzen joan dira azken hamarkadan, eta, gaur egun, guztiak asfaltatutako errepidez lotuta daude.
Administrazio publikoak, SEADen Gobernuko Ministerioak, laguntza humanitariorako biltegiak, herri-erakundeen egoitzak eta bertan dauden agentzia eta GKE nagusien instalazioak Rabuni inguruan daude. Administrazio-kapital moduko horrek denda, tailer mekaniko eta bestelako zerbitzu ugari ere hartzen ditu.
Erreferendumaren aukera urruntzen joan den bitartean, saharar gizarteak kanpamentuen erabateko behin-behinekotasuna berrikusteko beharra ikusi du. Bizi-maila egokia eta baldintza duinak izateko eskubideak hobekuntza txikiak ekarri ditu etxeetan, bai eta SEADeko erakundeentzat azpiegitura egonkorragoak ere. Oihalezko denden (jaimak) erabilera mantendu egiten da, baina horien inguruan sukaldeak, komunak eta egongelak egokitzeko adobezko espazioak eraikitzen joan dira. Etxe horietako ekipamendua nahiko antzekoa bada ere, bizi-kalitate desberdinak sortzen dituzten aldeak daude. Elektrizitatea kanpamentu guztietara iritsi bada ere, familia askok eguzki-plakak eta bateriak izaten dituzte hozkailuak, argiteria, telebistak edo aire girotuko aparatuak mantentzeko. Harrigarria da, eskualdeko beste gizarte batzuetan bezala, telefono mugikorren erabilera handia. Era berean, azken urteotan nabarmen handitu da autoen presentzia.
Aljeriako estatuko lurretan izanik, kanpamentuak, ordea, SEADek kudeatzen ditu erabat modu autonomoan, eta herritarrei etxebizitza, osasuna eta hezkuntza bezalako zerbitzuak emateaz arduratzen da, baita elikagaiak, ura, gasa eta beste oinarrizko ondasun batzuk banatzeaz ere. Nazioarteko laguntza eta lankidetza behar-beharrezkoak dira azpiegiturak, ekipamenduak eta materialak finantzatzeko eta mantentzeko. Hala ere, Saharako estatuak herritarren parte-hartzearen bidezko antolaketa du, eraginkortasuna bermatzen duena prekarietatearen erdian. Auzo, daira eta Wilayako batzordeak (osasuna, hezkuntza, hornidurak, ingurumena…)

Ilargi Gorri Sahararra eta herri erakundeak (UJSARO, UNMS…) dira ia 50 urtez kanpamentuek bizirik irauteko benetako arrazoia.
Wilaya bakoitzak administrazio publiko bat du, gobernuko ministerio bakoitzaren ordezkaritzarekin, dairetako zenbait anbulatorio, ospitale txiki bat eta haur eta lehen hezkuntzako eskolak. Rabunin ospitale nazional bat eta bigarren hezkuntzako ikastetxe bat daude, baita kanpoko proiektuek lagundutako lanbide-heziketako zentro batzuk ere. Azken urteotan esperientzia produktiboak hasi dira, hala nola okindegiak, xaboi-fabrika bat edo hegazti-haztegi zahar baten birgaitzea.
Ezin da kanpamentuei buruz hitz egin emakume sahararrek haien administrazioan eta garapenean izan duten eta duten zeregin garrantzitsua nabarmendu gabe. Haiek izan zuten kanpamentuen erantzukizuna eta funtzionamenduaren ardura erabatekoa gerraren urteetan, eta Saharako erakundeen funtsezko zutabea izaten jarraitzen dute garai honetan.
Kanpamentuetan modu egonkorrean bizi diren biztanleez gain, horiek dira erreferentziazko zentroak SEADek askatutako eremuetan modu tradizionalean era nomadan bizi diren herritarrentzat.

Amigos del Sáhara

Lurralde okupatuak

Gaur egun, Marokok lurraldearen bi heren hartzen ditu. Ez dago biztanleriari buruzko zifra fidagarririk. 2014ko Marokok egindako erroldaren arabera, lurralde osoan 500.000 zibil eta 180.000 militar inguru biziko lirateke. Kontuan izan behar dugu okupatutako eremuetako biztanle gehienak ez direla jatorriz Mendebaldeko Saharakoak. Kolonoak, poliziak eta administrazioko langileak Martxa Berdeen ondoren iritsi dira Marokotik, hainbat olatutan, jatorrizko osagai etnikoa aldatzeko eta etorkizunean autodeterminazio-erreferendum batean eragin ahal izateko. Hainbat iturriren arabera, 1 eta 5 artean kalkulatzen da sahararren eta marokoarren arteko egungo proportzioa.
Biztanleria hiri nagusietan kokatzen da: Aaiun (hiriburua), Dajla, Bojador, Ausserd, Smara (kolonizazioaren aurretik sortutako hiri santua) eta bizimodu nomada desagertu egin da kontrol militarren eta minen arriskuaren ondorioz.
Marokok okupatutako eremu horiek lurraldea iparraldetik hegoaldera banatzen duen defentsa-harresiaren mendebaldean daude.
Lurralde okupatuetako bizimodua okupazio militarrak eta bertako biztanleriak jasaten duen terrore eta diskriminazio etnikoaren erregimenak markatzen dute. Marokok okupatu zuenetik gaur egunera arte, eskubideen urraketek imajina daitezkeen kategoria guztiak hartzen dituzte: biztanleria zibilaren aurkako bonbardaketak, hilketak, torturak, legez kanpoko atxiloketa behartuak, desagertzeak, epaiketa sumarioak…

Amigos del Sáhara
Amigos del Sáhara

Hori guztia lurraldearen blokeo militar eta mediatikoak ematen duen zigorgabetasunarekin. Ikerketa independenteak edo behaketa- eta komunikabide-bisita hutsak sistematikoki eragozten edo erreprimitzen dira, Europako Parlamentua edo Human Rights Watch bezalako nazioarteko instituzio edo erakundeenak barne.

Baliabide natural eta ekonomiko gehienak Marokok okupatutako lurraldeetan daude, eta, beraz, haien ustiapena eta etekina erregearengandik hurbilen dauden enpresa eta pertsona gutxi batzuen esku geratzen da. Hori posible da nazioz gaindiko korporazio handien lankidetzari esker eta atzerriko estatu eta erakundeen, bereziki Espainia, Frantzia eta Europar Batasunaren, arteko lankidetzari esker. Izan ere, Europar Batasunak Marokorekin egindako merkataritza- eta politika-hitzarmenek, legez kanpo, Saharako ondasunak eta baliabideak barne hartzen dituzte.

Sahararrek egoera latz horren erdian aurre egitea lortu dute elkartasun-loturei eta elkarri laguntzeari esker. Hasiera batean lotura horiek klandestinoak ziren, baina 90eko hamarkadatik aurrera giza eskubideen aldeko elkarteak eta taldeak sortu ziren. Garrantzitsuenetako batzuk, ISACOM, CODESA, ASVDH edo CODAPSO dira, eta horien buruzagien artean Aminetu Haidar, Galia Djimi, Brahim Sabbar edo Hamad Hmad daude.
Elkarte horien lanari esker, urteetan errotik zapaldutako protesta publikoa egin ahal izan da. 2005etik, erresistentzia sahararrak independentziaren intifada abiarazi zuenetik, okupazioaren eta horren ondorioen aurkako adierazpen publikoak egunerokoak bihurtu dira Saharako hirietako kaleetan.
Independentziaren intifada erresistentzia zibil baketsuaren eredu bat izan da, eta horren adierazgarririk handiena Duintasunaren Kanpamentua da, jaimen kontzentrazio bat Gdeim Izik inguruan, El Aaiun kanpoaldean. 20000 pertsona baino gehiago bildu ziren urriaren 10etik 2010eko azaroaren 8an odolez eta suz desegin zuten arte. Gdeim Izik-eko gertaerek nolabaiteko bira ematen dute sahararren erresistentzia-borrokan, eta protagonismo handiagoa dute gazteek, aktibismoak, komunikabideek eta sare sozialek, informazio-blokeoa hausten eta sahararren kausa zabaltzen saiatzeko.
2020an su-etena hautsi ondoren, estatu okupatzaileak nabarmen areagotu du sahararren aurkako kontrola eta errepresioa.

Amigos del Sáhara

Lurralde liberatuak

Lurralde liberatuak POLISARIO frontearen kontrolaren eta SEADen administraziopean dagoen Mendebaldeko Sahararen zatiari dagozkio, eta Marokok eraikitako 2.700 kilometro baino gehiagoko luzerako harresi-sistemaren ekialdean daude.
Eremu hori Polisarioaren kontrolpeko lurralde gisa finkatu zen Fronte Polisarioaren eta Marokoren arteko 1991ko su-etenean, Konponbide Planaren zati gisa elkarrekin adostu zena.
2009tik aurrera, Saharako gobernuak lurralde liberatu horietako hainbat herri berreraikitzeko eta urbanizatzeko programa bat hasi zuen, inguruari bizigarritasun-baldintza egokiak emateko. Bere kokaleku nagusiak hauek dira: Agüenit, Bir Lehlu, Bir Tiguisit, Dougaj, Meheriz, Miyek, Tifariti eta Zug. Aldi berean, Lankidetza, Garapen Ekonomiko, Hezkuntza eta Kultura Ministerioak, besteak beste, ahalegin handiak egiten ari dira Saharako Estatua eraikitzeko asmo horretan.
Gaur egun, lurralde liberatuak sahararren subiranotasunaren gotorleku dira, bertan, SEADek, bidezko zuzenbidez dagokion bezala, Estatu aske eta independente gisa funtzionatzen baitu, munduko herrialde gehienek aitortua.

Amigos del Sáhara
Amigos del Sáhara

2020ko su-etenaren haustura, hain zuzen ere, Marokok lurralde horietako eremu bat inbaditzeko egin zuen ahaleginak eragin zuen, El Guerguerat –ONUk desmilitarizatutako eremu gisa markatua–, Marokok okupatutako lurraldeak Mauritaniarekin lotuko zituen errepide bat eraikitzeko. Zibil sahararren taldeek proiektua oztopatu zuten Marokoko armadak eraso egin zien arte, eta horrek Fronte POLISARIOaren erantzuna eragin zuen.
Borroka armatuei berriro ekiteak, hain zuzen ere, inguru horretan saharar nomaden taldeek egiten zuten artzaintza tradizionalaren amaiera ekarri zuen. Artilleriak, meategiek eta droneek ehunka hildako zibil eragin dituzte dagoeneko, ez soilik sahararrak, baita mauritaniarrak eta aljeriarrak ere.

Next Generation

Europar Batasunak finantzatua - NextGenerationEU

Next Generation